‹‹مقدمه››
بله؛ پوسیدگی دندان شیری معمولاً باید بررسی و در صورت فعال بودن درمان شود، حتی اگر آن دندان در آینده بیفتد. یک دندان شیری ممکن است هنوز چند سال در دهان کودک بماند و در این مدت برای جویدن، حرف زدن و حفظ فضای دندان دائمی نقش داشته باشد. پوسیدگی درماننشده میتواند بزرگتر شود و به درد، عفونت و از دست رفتن زودهنگام دندان منجر شود. [1] [2]
با این حال، درمان همیشه به معنی پر کردن یا روکش نیست. لکههای اولیه بدون حفره ممکن است با فلوراید، اصلاح رژیم غذایی و پیگیری کنترل شوند؛ بعضی پوسیدگیهای حفرهدار با روشهای کمتهاجمی مدیریت میشوند؛ و پوسیدگی عمیق میتواند به درمان عصب دندان شیری، روکش یا در بعضی شرایط کشیدن نیاز داشته باشد. انتخاب روش به عمق پوسیدگی، درد و عفونت، سن کودک، زمان باقیمانده تا افتادن طبیعی دندان و همکاری کودک بستگی دارد. [3] [4]
در یک نگاه: دندان شیری پوسیده را درمان کنیم یا صبر کنیم بیفتد؟
صرفاً شیری بودن دندان دلیل کافی برای صبر کردن نیست.
پوسیدگی خیلی اولیه ممکن است بدون تراش و پرکردن و با مراقبت پیشگیرانه کنترل شود. [3]
پوسیدگی حفرهدار یا در حال پیشرفت معمولاً نیاز به درمان فعال دارد. [4]
پوسیدگی عمیق میتواند نیاز به درمان بخش زنده داخل دندان داشته باشد. [5]
دندان عفونی، بسیار تخریبشده یا غیرقابل ترمیم ممکن است نیاز به کشیدن داشته باشد. [6]
کشیدن زودهنگام بعضی دندانهای آسیای شیری میتواند فضای دندان دائمی را کم کند و گاهی نیاز به فضانگهدارنده ایجاد کند. [2]
چرا دندانی که قرار است بیفتد، هنوز مهم است؟
دندان شیری فقط یک دندان موقت نیست. این دندانها به کودک کمک میکنند غذا را بجود، درستتر صحبت کند و فضای لازم برای دندانهای دائمی را نگه دارد. اگر بعضی دندانهای شیری، مخصوصاً دندانهای آسیای شیری، خیلی زود از دست بروند، دندانهای کناری ممکن است جابهجا شوند و فضای رویش دندان دائمی کمتر شود. [2]
اگر پوسیدگی دندان شیری را درمان نکنیم چه میشود؟
پوسیدگی میتواند از سطح دندان به لایههای عمیقتر پیش برود. وقتی دندان حفرهدار میشود، تمیز کردن محل سختتر میشود و پوسیدگی میتواند سریعتر جلو برود. [1]
در کودکان، نتیجه پوسیدگی درماننشده فقط سیاه شدن دندان نیست. ممکن است کودک هنگام خوردن درد داشته باشد، شب از درد بیدار شود، دچار عفونت یا آبسه شود، نتواند خوب غذا بجود یا مجبور شود دندان را زودتر از زمان طبیعی بکشد. پوسیدگی دندان در کودکان میتواند با درد، مشکل غذا خوردن، غیبت از مدرسه و کاهش کیفیت زندگی همراه باشد. [2]
اگر کنار دندان کودک تورم، جوش لثه یا خروج چرک دیده میشود، برای شناخت بهتر علائم هشدار میتوانید راهنمای آبسه دندان را نیز بخوانید. در کودک، تشخیص و درمان باید متناسب با سن و وضعیت همان دندان انجام شود.
آیا همه پوسیدگیهای دندان شیری باید پر شوند؟
نه. پوسیدگی یک طیف است. یک لکه سفید اولیه با یک حفره عمیق درمان یکسانی ندارد. اگر سطح دندان هنوز حفره نشده باشد، ممکن است بتوان با مسواک منظم با خمیردندان فلورایددار، کاهش دفعات مصرف مواد شیرین، فلوراید حرفهای و پیگیری منظم، روند پوسیدگی را متوقف کرد. [3]
وقتی حفره ایجاد شده، درمان فعال بیشتر مطرح میشود. با این حال حتی در این مرحله هم انتخابها متفاوتاند: ترمیم معمولی، ترمیم موقت، روکش مخصوص دندان شیری یا روشهای کمتهاجمی. [4] [7]
دندانپزشک چگونه تصمیم میگیرد چه درمانی لازم است؟
عمق پوسیدگی
پوسیدگی محدود به سطح دندان با پوسیدگی عمیق نزدیک عصب فرق دارد. گاهی حفره از بیرون کوچک دیده میشود، اما زیر آن گستردهتر است. معاینه و در صورت نیاز عکس دندان به تعیین عمق کمک میکند.
وجود درد
درد کوتاه با شیرینی یا سرما با درد خودبهخودی یا درد شبانه معنی یکسانی ندارد. درد ماندگار، بیدار شدن کودک از خواب، تورم یا جوش لثه میتواند نشان دهد بخش زنده داخل دندان بیشتر درگیر شده است.
قابل ترمیم بودن دندان
اگر بخش زیادی از دندان از بین رفته باشد، یک پرکردگی کوچک ممکن است دوام کافی نداشته باشد. در این شرایط روکش مخصوص دندان شیری میتواند گزینه مناسبتری باشد. [4]
زمان باقیمانده تا افتادن طبیعی
دندانی که هنوز چند سال باید در دهان بماند با دندانی که نزدیک افتادن طبیعی است یکسان نیست. سن کودک بهتنهایی کافی نیست؛ وضعیت ریشه دندان شیری و دندان دائمی زیر آن نیز اهمیت دارد.
وجود عفونت
تورم، چرک، آبسه یا از بین رفتن عصب مسیر درمان را تغییر میدهد. در این شرایط ممکن است درمان ریشه مخصوص دندان شیری یا کشیدن دندان مطرح شود. [6]
همکاری کودک
سن، اضطراب، تجربه قبلی کودک و تعداد دندانهای پوسیده نیز مهماند. گاهی درمان کمتهاجمی یا موقت برای کنترل بیماری و آماده کردن کودک برای درمان نهایی منطقیتر است.
گزینههای درمان پوسیدگی دندان شیری چیست؟
وضعیت دندان | درمانهایی که ممکن است مطرح شوند | هدف |
|---|---|---|
لکه اولیه بدون حفره | فلوراید، اصلاح رژیم غذایی، بهداشت بهتر و پیگیری | متوقف کردن روند پوسیدگی |
پوسیدگی حفرهدار کوچک تا متوسط | ترمیم یا روشهای کمتهاجمی | حفظ دندان و جلوگیری از پیشرفت |
پوسیدگی عمیق با عصب قابل حفظ | درمان غیرمستقیم پالپ یا پالپوتومی در موارد مناسب | حفظ دندان و بخش سالم عصب |
دندان بسیار تخریبشده | روکش دندان شیری در صورت قابل ترمیم بودن | بازگرداندن استحکام و شکل دندان |
عصب مرده یا عفونت عمقی | درمان ریشه مخصوص دندان شیری یا کشیدن | حذف منبع عفونت |
دندان غیرقابل ترمیم یا بسیار نزدیک افتادن | در بعضی موارد کشیدن | جلوگیری از درد و عفونت بیشتر |
روشهای کمتهاجمی یعنی چه؟
در دندانپزشکی کودکان همیشه هدف این نیست که مقدار زیادی از دندان تراشیده شود. بعضی درمانها تلاش میکنند پوسیدگی را با حفظ بیشتر بافت دندان کنترل کنند. این روشها باید برای کودک و دندان مناسب باشند و نیاز به پیگیری دارند. [7]
برای مثال، در بعضی پوسیدگیهای حفرهدار میتوان از محلولی استفاده کرد که فعالیت پوسیدگی را متوقف میکند. این ماده میتواند بخش پوسیده را تیره کند و به همین دلیل ظاهر آن باید قبل از درمان برای والدین توضیح داده شود. [8]
در بعضی دندانهای آسیای شیری نیز ممکن است از روشی استفاده شود که بدون برداشتن کامل پوسیدگی، دندان با یک روکش مخصوص پوشانده شود. این روش برای همه موارد مناسب نیست، اما در شرایط انتخابشده میتواند گزینه قابلقبولی باشد. [4] [5]
اگر پوسیدگی به عصب دندان شیری نزدیک شده باشد چه میشود؟
درون دندان بافت زندهای وجود دارد که والدین معمولاً به آن عصب میگویند. اگر پوسیدگی عمیق شود، این بخش میتواند ملتهب شود. در بعضی دندانها هنوز امکان حفظ بخش سالم آن وجود دارد.
برای پوسیدگی عمیق با عصب زنده، در شرایط مناسب درمانهایی مثل برداشت انتخابی پوسیدگی و درمان غیرمستقیم پالپ یا پالپوتومی مطرح میشوند. هدف این است که در صورت امکان، دندان تا زمان طبیعی خود در دهان بماند و از باز کردن غیرضروری عصب جلوگیری شود. [5]
اگر عصب دیگر قابل برگشت نباشد یا از بین رفته باشد، ممکن است پالپکتومی یا کشیدن دندان لازم شود. [6]
چه زمانی روکش دندان شیری لازم میشود؟
اگر مقدار زیادی از تاج دندان شیری از بین رفته باشد، پرکردگی کوچک ممکن است برای تحمل فشار جویدن کافی نباشد. در چنین شرایطی، مخصوصاً در دندانهای آسیای شیری، روکش پیشساخته میتواند گزینه مناسبتری باشد. [4]
هدف روکش این نیست که دندان شیری را همیشگی کند؛ هدف این است که دندان تا زمان افتادن طبیعی، بدون درد و با عملکرد مناسب باقی بماند.
چه زمانی کشیدن دندان شیری بهتر از ترمیم است؟
کشیدن زمانی مطرح میشود که نگه داشتن دندان دیگر منطقی یا ایمن نباشد. ممکن است دندان آنقدر تخریب شده باشد که قابل ترمیم نباشد، عفونت گسترده باشد، درمان قبلی شکست خورده باشد یا دندان به افتادن طبیعی نزدیک شده باشد.
تصمیم فقط بر اساس شیری بودن دندان گرفته نمیشود. وضعیت ریشهها، دندان دائمی زیرین، میزان تخریب، عفونت و نیاز کودک به حفظ فضا همگی بررسی میشوند.
اگر دندان شیری زود کشیده شود، همیشه فضانگهدارنده لازم است؟
نه همیشه. نیاز به فضانگهدارنده به نوع دندان، سن کودک، زمان باقیمانده تا رویش دندان دائمی، وضعیت دندانهای مجاور و مقدار فضای موجود بستگی دارد. با این حال، از دست رفتن زودهنگام بعضی دندانهای آسیای شیری میتواند باعث از دست رفتن فضا شود. [2]
آیا پوسیدگی دندان شیری میتواند روی دندان دائمی اثر بگذارد؟
دندان دائمی در حال رشد در نزدیکی ریشه دندان شیری قرار دارد. عفونت شدید و طولانیمدت در بافتهای اطراف دندان شیری میتواند محیط اطراف دندان دائمی در حال رشد را تحت تأثیر قرار دهد. این اتفاق در همه پوسیدگیها رخ نمیدهد، اما یکی از دلایلی است که نباید عفونت دندان شیری را نادیده گرفت.
علائم هشدار در پوسیدگی دندان شیری چیست؟
در موارد زیر بهتر است کودک سریعتر معاینه شود:
تورم لثه، گونه یا صورت؛
جوش یا خروج چرک از لثه؛
تب همراه با تورم دهان یا صورت؛
مشکل در غذا خوردن به علت درد؛
شکستن بخش زیادی از دندان؛
بوی بد یا مزه بد مداوم همراه با پوسیدگی عمیق.
اگر تورم صورت سریع زیاد میشود یا کودک مشکل بلع یا تنفس دارد، از خدمات اورژانس محلی استفاده کنید.
والدین تا زمان مراجعه چه کارهایی میتوانند انجام دهند؟
مسواک زدن را متوقف نکنید و دندانها را با خمیردندان فلورایددار مناسب سن تمیز کنید.
دفعات مصرف خوراکی و نوشیدنی شیرین بین وعدهها را کمتر کنید. تکرار زیاد مصرف قند در طول روز یکی از عوامل مهم ادامه پوسیدگی است. [1] [3]
اگر کودک درد دارد، برای انتخاب داروی مناسب سن و وزن با پزشک یا دندانپزشک مشورت کنید.
اگر پوسیدگی حفرهدار است، محل را آرام تمیز کنید و غذاهای چسبنده را کمتر در آن ناحیه نگه دارید.
آنتیبیوتیک را خودسرانه شروع نکنید؛ آنتیبیوتیک جای درمان خود دندان را نمیگیرد.
چطور از پوسیدگی دوباره جلوگیری کنیم؟
پر کردن یک دندان، علت زمینهای پوسیدگی را از بین نمیبرد. کودکانی که سابقه پوسیدگی دارند معمولاً به برنامه پیشگیری دقیقتری نیاز دارند. این برنامه میتواند شامل مسواک منظم با خمیردندان فلورایددار، کاهش دفعات مصرف قند، فلوراید حرفهای، بررسی نیاز به فیشورسیلانت و معاینات متناسب با خطر پوسیدگی باشد. [3]
جمعبندی: «شیری است و میافتد» دلیل خوبی برای نادیده گرفتن پوسیدگی نیست
پوسیدگی دندان شیری معمولاً باید درمان یا دستکم بهصورت فعال مدیریت و پیگیری شود. بعضی پوسیدگیهای اولیه بدون پرکردن کنترل میشوند، بعضی دندانها به ترمیم یا روکش نیاز دارند و پوسیدگیهای عمیق ممکن است درمان پالپ یا کشیدن بخواهند. تصمیم درست زمانی گرفته میشود که عمق پوسیدگی، وضعیت عصب، وجود عفونت، سن کودک و زمان باقیمانده تا افتادن طبیعی دندان با هم بررسی شوند.
اگر کودک درد، پوسیدگی، تورم یا تغییر رنگ واضح دندان دارد، بهتر است به امید افتادن طبیعی دندان صبر نکنید. معاینه بهموقع معمولاً امکان درمان سادهتر و حفظ دندان را بیشتر میکند.
منابع
Ritter AV, Boushell LW, Walter R, eds. Sturdevant’s Art and Science of Operative Dentistry. 7th ed. Elsevier; 2019. Chapter 2: Dental Caries.
Nowak AJ, Christensen JR, Mabry TR, Townsend JA, Wells MH, eds. Pediatric Dentistry: Infancy Through Adolescence. 6th ed. Elsevier; 2019. Chapters 12, 22, 23 and 26.
American Academy of Pediatric Dentistry. Caries-risk Assessment and Management for Infants, Children, and Adolescents. Reference Manual of Pediatric Dentistry. aapd.org.
American Academy of Pediatric Dentistry. Pediatric Restorative Dentistry. Reference Manual of Pediatric Dentistry. Latest revision 2022. aapd.org.
Coll JA, Dhar V, Chen CY, et al. Use of Vital Pulp Therapies in Primary Teeth 2024. Pediatric Dentistry. 2024;46(1):13-26. aapd.org.
American Academy of Pediatric Dentistry. Pulp Therapy for Primary and Immature Permanent Teeth: Indications and Objectives. Reference Manual of Pediatric Dentistry. Latest revision 2026. aapd.org.
American Academy of Pediatric Dentistry. Policy on Minimally Invasive Dentistry. Adopted 2023. aapd.org.
American Academy of Pediatric Dentistry. Use of Silver Diamine Fluoride for Dental Caries Management in Children and Adolescents. aapd.org.
